Restauratie Memlings 'Christus met zingende en musicerende engelen' na zestien jaar afgerond

16:32 20/03/2017

De restauratie van Hans Memlings Christus met zingende en musicerende engelen
is eindelijk afgerond.  Het project nam zestien jaar in beslag. Een bruine
korst vuil kon enkel met een scalpel en microscoop verwijderd worden. Maar
het resultaat was absoluut het wachten waard: de oorspronkelijke kleuren en
prachtige motieven zoals Memling ze ooit bedoeld heeft zijn eindelijk terug
aan de oppervlakte.

Topstuk

De drie monumentale schilderijen met Christus met zingende en musicerende
engelen worden toegeschreven aan Hans Memling (ca. 1430-1440 – 1494).
Hoewel deze kunstenaar geboren werd in Duitsland werkte hij voornamelijk in
Brugge. Zijn stijl en schildertechniek sluiten geheel aan bij de traditie van
de Vlaamse primitieven of van de vijftiende-eeuwse Zuid-Nederlandse
schilderkunst.

De drie panelen, samen een oppervlakte van 110.880 cm²,  vormen 'slechts'
een fragment van wat een reusachtig altaarstuk moet zijn geweest. Het hing in
de kloosterkerk Santa Maria la Real in het Spaanse Nájera. Vermoedelijk
vormden de drie taferelen uit de KMSKA-collectie het bovenregister, met
daaronder een levensgrote Hemelvaart van Maria, geflankeerd door heiligen,
apostelen en martelaren. Deze stukken zijn waarschijnlijk verloren gegaan.
Maria's intrede in het hemelse rijk werd dus tegemoet gezien door de
zegenende en naar beneden blikkende Christus. Onderaan het monumentale
retabel waren er mogelijk nog een predella of versierde basis en twee
reliekschrijnen.

De bestelling van het retabel behoort tot de belangrijkste opdrachten die
Memling ooit heeft gekregen. Dat hij bij de uitvoering van het altaarstuk
hulp heeft gekregen van assistenten is vrijwel zeker gezien de enorme omvang
ervan. De panelen werden eind 15de eeuw geschilderd. Recent archiefonderzoek
door het Studiecentrum Vlaamse Primitieven van het Koninklijk Instituut voor
het Kunstpatrimonium heeft nieuwe gegevens opgeleverd over de opdracht in de
jaren 1480 van het monumentale altaarstuk voor de Spaanse kloosterkerk.

Deze meesterwerken werden in 1895 door het Koninklijk Museum voor Schone
Kunsten Antwerpen aangekocht.  Sedert 2009 staan de werken op de lijst van
het Topstukkendecreet.

Behoud bedreigd

Na meer dan 500 jaar had de tand des tijds zijn sporen nagelaten met als
gevolg dat het behoud van deze schilderijen bedreigd was. Op verschillende
plaatsen was de verflaag aan het bladderen gegaan en dreigde het van de
houten drager af te vallen. Geblokkeerde parketten op de achterkanten
beperkten de panelen in hun bewegingsvrijheid waardoor schade kon ontstaan.
Ook vanuit esthetisch oogpunt liet de conditie te wensen over.

In 2001 startten Lizet Klaassen en enkele collega’s met de restauratie. In
de zestien jaar die daarop volgden is er veel veranderd: het oorspronkelijke
Memlingteam dunde uit, het museumgebouw ging dicht en samen met ongeveer 5000
schilderijen, beelden en werken op papier verhuisde het restauratieatelier
naar een extern depot. Tussendoor werkten de restauratoren ook nog aan andere
restauratieprojecten. Maar dat de restauratie zo lang duurde heeft bovenal te
maken met de enorme oppervlakte van de panelen en de complexiteit van de
behandeling.

Complexe behandeling

Tijdens een uitgebreid vooronderzoek werd met behulp van verschillende
onderzoekstechnieken zo veel mogelijk informatie vergaard over de conditie en
de schildertechniek van de kunstwerken. De schilderijen werden bestudeerd en
gedocumenteerd in normaal licht maar ook in röntgen-, infrarood- en
ultravioletstraling. Röntgen- en infraroodstraling zijn in staat materie te
doordringen waardoor informatie verkregen wordt over aspecten die zich onder
het zichtbare oppervlak afspelen en dus niet te zien zijn met het blote oog.

De eerste stap was een fixatie van de verflaag zodat het vervolg van de
werkzaamheden veilig uitgevoerd kon worden zonder dat er verf verloren zou
gaan.  Vervolgens werden de parketten aan de achterzijde gedeblokkeerd,
zodat de panelen hun bewegingsvrijheid terug kregen.

Dan haalden de restauratoren de vergeelde vernislagen en verkleurde retouches
weg. Dit was de meest precaire en tijdrovende fase van de restauratie omdat
er een dikke korst vuil bleek te zitten die niet oplosbaar was met solventen.
De restauratoren konden deze enkel millimeter per millimeter, met een scalpel
en microscoop, verwijderen.

Na deze reiniging waren de beschadigingen in de originele verflaag zichtbaar
geworden. De lacunes werden opgevuld en geretoucheerd.

Vorige maand volgde een nieuwe vernislaag. Opvallend is dat het goud op de
panelen niet mee gevernist werd. Testen hadden uitgewezen dat dit mooier was.

Tot slot moet er nog gekeken worden wat voor lijst de panelen krijgen.
Hiervoor zijn inmiddels proefstukken gemaakt De lijst is een belangrijk
onderdeel, want bepaalt mee de ‘lezing’ van het veelluik.

Advies van een internationaal multidisciplinair team

Een internationale begeleidingscommissie van kunsthistorici, chemici en
restauratoren begeleidde het hele restauratieproject. Het expertenteam kijkt
met een frisse blik naar de werken, en helpt de restaurator bepaalde details
weer op een afstand te bekijken. De verantwoordelijkheid van de hand die het
werk uitvoert is gigantisch. Interdisciplinaire consensus helpt om die te
dragen. Lizet Klaassen, restaurator KMSKA: ‘ Een restauratie is als een
heelkundige ingreep waarbij je maar één kans op slagen hebt. De operatie
moet in alle zorgvuldigheid gebeuren. Daar is tijd voor nodig. Het vraagt
moed om een restauratie zo lang te laten duren.’

De commissie kwam gedurende het project vijf keer samen. Tijdens de
restauratie werd verder wetenschappelijk onderzoek uitgevoerd door de
Universiteiten van Antwerpen en Hamburg, het Studiecentrum Vlaamse
Primitieven van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium, het
Europese mobiel laboratorium MOLAB en INOA (Istituto Nazionale de Ottica
Applicata-CNR) en de National Gallery London.

Bravourestuk

Het effect van de restauratie is spectaculair. Een van de mooiste resultaten
was de ontdekking van de oorspronkelijke kleuren onder de vuile korsten. En
de prachtige motieven zoals Memling ze ooit bedoeld heeft kwamen terug aan de
oppervlakte. Lizet Klaassen, restaurator KMSKA: ‘Bij iedere centimeter vuil
die je wegkrabde, kreeg je een centimeter kleur terug. Je start met een
bruine korst en eindigt met brokaat en prachtige patronen!’

Een interessante ontdekking was de grondering  of voorbereidende laag, die
bestaat uit krijt en gips. Ten noorden van de Alpen gebruikte men krijt en
lijm, in het zuiden gebruikte men gips. De combinatie van krijt en gips is
ongebruikelijk. Het veelluik was een Spaanse opdracht, het is dus
verleidelijk om te denken dat ze in Spanje gemaakt zijn. Maar Memling kan ze
even goed in Brugge hebben geschilderd.

En er zit muziek in…

Christus met zingende en musicerende engelen van Hans Memling is niet alleen
een prachtig voorbeeld van de vijftiende-eeuwse schilderkunst in de
Zuidelijke Nederlanden. De afgebeelde instrumenten geven een goed overzicht
van het instrumentarium waarmee gemusiceerd werd. De engelen zingen en spelen
lofliederen. Van links naar rechts ziet men een psalterium, een tromba
marina, een luit, een trompet, een schalmei, een rechte trompet, een trompet
in lusvorm, een draagbaar orgeltje, een harp en een vedel. Met veel zin voor
detail en zorg voor stofdifferentiatie slaagde Memling erin deze instrumenten
natuurgetrouw weer te geven. Het Centrum voor Muziekinstrumentenbouw uit
Puurs bouwde de instrumenten volgens Memlings taferelen na. Deze worden
gebruikt door Oltremontano, een muziekgezelschap dat artist in residence is
bij KMSKA. Hoe Memlings zingende en musicerende engelen echt klinken?
Vermoedelijk werden al deze instrumenten niet in eenzelfde uitvoering
bespeeld!

Heropening

Vanzelfsprekend spelen Memlings panelen een hoofdrol bij de herinrichting van
het nieuwe museum. Samen met talrijke andere kunstwerken die tijdens de
sluiting van het museum gerestaureerd werden, zullen de panelen met Christus
met zingende en musicerende engelen bij de heropening tijdens het najaar van
2019 in al hun glorie schitteren!

Arttube-film

Om een idee te hebben van het huzarenwerk dat geleverd werd bij de
restauratie, kijk naar
http://www.arttube.nl/videos/de-memling-restauratie-een-marathon 

DOWNLOAD HET PERSDOSSIER EN HOGE RESOLUTIE BEELDEN OP Pers.kmska.be
Gebruikersnaam:      pers
Wachtwoord:           kmska